คณะมนุษยศาสตร์และสังคมศาสตร์ มรส. ยกระดับ “รัฐประศาสนศาสตร์เพื่อสังคม” สู่ต้นแบบ Best Practice ด้วยนวัตกรรมฝายกล่องเกเบี้ยน ต่อยอดกระบวนการวิศวกรสังคม ขับเคลื่อน SDGs ฟื้นฟูผืนป่า สร้างความมั่นคงทางน้ำอย่างยั่งยืน

คณะมนุษยศาสตร์และสังคมศาสตร์ มหาวิทยาลัยราชภัฏสุราษฎร์ธานี โดยสาขาวิชารัฐประศาสนศาสตร์ เดินหน้าขับเคลื่อนโครงการ “รัฐประศาสนศาสตร์เพื่อสังคม” ต่อเนื่องเป็นปีที่ 9 ตอกย้ำบทบาทมหาวิทยาลัยเพื่อการพัฒนาท้องถิ่น ผ่านการบูรณาการองค์ความรู้ทางวิชาการกับการบริการวิชาการและการมีส่วนร่วมของชุมชน จนเกิดเป็น “นวัตกรรมฝายกล่องเกเบี้ยน (Gabion Box)” ต้นแบบแนวปฏิบัติที่ดี (Best Practice) ด้านการจัดการทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม ที่สามารถสร้างผลลัพธ์เชิงประจักษ์และขยายผลสู่พื้นที่ต่าง ๆ ของจังหวัดสุราษฎร์ธานีได้อย่างเป็นรูปธรรม

โครงการดังกล่าวเกิดขึ้นจากการลงพื้นที่ศึกษาสภาพป่าชุมชนบ้านทุ่งหรายและบ้านปากกลาง ตำบลตะกุกใต้ อำเภอวิภาวดี จังหวัดสุราษฎร์ธานี ซึ่งมีพื้นที่ป่ากว่า 700 ไร่ แม้ยังคงความอุดมสมบูรณ์ แต่ได้รับผลกระทบจากการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ ส่งผลให้ฤดูแล้งยาวนานขึ้น แหล่งน้ำธรรมชาติลดลง และต้นไม้ขนาดใหญ่มีความเสี่ยงต่อการขาดน้ำ ขณะที่ฝายชะลอน้ำแบบดั้งเดิมของชุมชนไม่สามารถรองรับกระแสน้ำหลากได้อย่างมีประสิทธิภาพ ทำให้เกิดความเสียหายและไม่สามารถกักเก็บน้ำได้เพียงพอต่อการฟื้นฟูระบบนิเวศ

จากโจทย์ปัญหาดังกล่าว สาขาวิชารัฐประศาสนศาสตร์ได้นำกระบวนการ “วิศวกรสังคม (Social Engineer)” มาเป็นกลไกสำคัญในการพัฒนาศักยภาพนักศึกษา ควบคู่กับการสร้างการมีส่วนร่วมของชุมชน เปิดโอกาสให้นักศึกษาได้เรียนรู้จากสถานการณ์จริง ฝึกทักษะการคิดวิเคราะห์ การทำงานร่วมกับผู้อื่น และการออกแบบนวัตกรรมเพื่อสังคม จนนำไปสู่การพัฒนา “ฝายกล่องเกเบี้ยน (Gabion Box)” ซึ่งเสริมความแข็งแรงของฝายด้วยโครงตะแกรงเหล็ก พร้อมประยุกต์ใช้วัสดุในพื้นที่ โดยบรรจุกรวดทรายร้อยละ 70–80 ผสมปูนแห้งร้อยละ 20 ลงในกระสอบและจัดเรียงอย่างเป็นระบบ ส่งผลให้โครงสร้างสามารถรองรับแรงปะทะของกระแสน้ำได้อย่างมีประสิทธิภาพ

ผลการติดตามต่อเนื่องนานกว่า 2 ปี พบว่าฝายกล่องเกเบี้ยนยังคงสภาพสมบูรณ์ สามารถชะลอน้ำ กักเก็บความชุ่มชื้น และช่วยยืดระยะเวลาการกักเก็บน้ำในช่วงฤดูแล้งได้เพิ่มขึ้นอีก 1–2 เดือน ส่งผลให้ระบบนิเวศของผืนป่ามีความสมดุลมากขึ้น ลดความเสี่ยงจากภัยแล้ง และเสริมสร้างความมั่นคงด้านทรัพยากรน้ำให้แก่ชุมชนอย่างยั่งยืน

หัวใจสำคัญของความสำเร็จคือการสร้าง ความร่วมมือเพื่อการพัฒนาที่ยั่งยืน ระหว่างมหาวิทยาลัย ชุมชน และภาคีเครือข่าย ตามเป้าหมาย SDG 17: Partnerships for the Goals โดยได้รับความร่วมมืออย่างเข้มแข็งจากกำนันวิทยา สะมะเกิด ผู้นำท้องถิ่น ปราชญ์ชาวบ้าน และประชาชนในพื้นที่ ที่ร่วมถ่ายทอดภูมิปัญญาและทำงานเคียงข้างนักศึกษาผ่านกิจกรรมค่ายพัฒนาชุมชน ซึ่งมีผู้เข้าร่วมในแต่ละรุ่นไม่น้อยกว่า 150 คน ก่อให้เกิดการแลกเปลี่ยนองค์ความรู้ระหว่างสถาบันการศึกษากับชุมชน และสร้างพลเมืองรุ่นใหม่ที่มีจิตสาธารณะ ตระหนักถึงคุณค่าของทรัพยากรธรรมชาติ และพร้อมเป็นกำลังสำคัญในการพัฒนาสังคม

ปัจจุบัน โครงการได้ก่อสร้างฝายกล่องเกเบี้ยนมาตรฐานในพื้นที่ป่าชุมชนบ้านทุ่งหราย จำนวน 4 แห่ง โดยจัดวางเป็นเครือข่ายห่างกันประมาณ 300–400 เมตร เพื่อเพิ่มประสิทธิภาพในการชะลอน้ำ และได้ขยายผลต้นแบบสู่พื้นที่อื่นในจังหวัดสุราษฎร์ธานี รวมทั้งสิ้น 7 แห่ง ครอบคลุมพื้นที่อำเภอท่าชนะและอำเภอไชยา สะท้อนให้เห็นถึงศักยภาพของนวัตกรรมที่สามารถประยุกต์ใช้ได้จริง และต่อยอดสู่การพัฒนาในวงกว้าง

โครงการ “รัฐประศาสนศาสตร์เพื่อสังคม” ยังเป็นการขับเคลื่อนพันธกิจของมหาวิทยาลัยให้สอดคล้องกับ เป้าหมายการพัฒนาที่ยั่งยืน (Sustainable Development Goals: SDGs) อย่างเป็นรูปธรรม ทั้ง SDG 3 การมีสุขภาพและความเป็นอยู่ที่ดี ผ่านการสร้างสิ่งแวดล้อมที่เอื้อต่อคุณภาพชีวิต SDG 6 การจัดการน้ำและสุขาภิบาล ด้วยการเพิ่มประสิทธิภาพการกักเก็บน้ำ SDG 11 การพัฒนาเมืองและชุมชนอย่างยั่งยืน ด้วยการเสริมสร้างความเข้มแข็งของชุมชน SDG 12 การใช้ทรัพยากรอย่างรับผิดชอบ ผ่านการประยุกต์ใช้วัสดุที่เหมาะสมกับพื้นที่ SDG 13 การรับมือการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ ด้วยการฟื้นฟูระบบนิเวศและลดผลกระทบจากภัยแล้ง ตลอดจน SDG 17 ความร่วมมือเพื่อการพัฒนาที่ยั่งยืน ที่หลอมรวมพลังของมหาวิทยาลัย ชุมชน และภาคีเครือข่ายให้ร่วมสร้างการเปลี่ยนแปลงอย่างเป็นรูปธรรม

ความสำเร็จของโครงการสะท้อนให้เห็นว่า การบูรณาการองค์ความรู้ทางรัฐประศาสนศาสตร์เข้ากับนวัตกรรมและการมีส่วนร่วมของชุมชน สามารถยกระดับค่ายอาสาให้ก้าวสู่ “แนวปฏิบัติที่ดี (Best Practice)” ที่สร้างผลลัพธ์เชิงประจักษ์ ทั้งด้านสิ่งแวดล้อม การเรียนรู้ และการพัฒนาคน พร้อมเป็นต้นแบบที่สามารถถ่ายทอด ขยายผล และสร้างเครือข่ายความร่วมมือเพื่อการพัฒนาท้องถิ่นและการบรรลุเป้าหมายการพัฒนาที่ยั่งยืนได้อย่างมั่นคงในอนาคต